21.10.2024

“Gün Olur Asra Bedel” romanı dünyaca ünlü Türk edebiyatçı Cengiz Aytmatov’un başyapıtıdır. Aytmatov, bu romanında toplumların kimliklerini, kültür ve geleneklerini korumasının yaşamsal önemini işler. Tarih bilincine, kültür ve değerlerine yabancılaşan insanların nasıl kimliksizleştiğini anlatır.

Roman kahramanlarından Kazgangap, sağlığında, Kırgız efsanelerinin birinde adı geçen Nayman Ana Türbesi'nin yer aldığı Ana Beyit bölgesine gömülmek istediğini söylemiştir. Böylelikle her şey, Kazgangap’ın ölümü sonrasında bir devenin sırtında Ana Beyit mezarlığına yol alan cenaze konvoyunun en önünde giden Yedigey'in bilincinde oluşur ve gelişir. Sarı Özek'teki istasyondan kutsal mezarlığa giden cenaze konvoyunun başını çeken Yedigey, can dostu Kazgangap'la yaşadıklarını, bu kısa yolculuk sırasında geri dönüşlerle hatırlayarak anlatır.

Yedigey’in bir günlük yolculuğunda Kazgangap’la bir ömre sığan yaşanmışlıkları, geçmiş, gerçekler ve asırları aşan destanlar iç içe anlatılır.

Aytmatov romanında sosyoloji bilimine ‘mankurt’ kavramını kazandıracak kadar ilginç saptamalar yapmaktadır.

Ana Beyit mezarlığının Juan-Juanlar’ın bozkırı işgal ettikleri çağlara dayanan bir efsanesi vardır. Hikâyeye göre Sarı-Özek'i işgal eden Juan-Juanlar ele geçirdikleri genç tutsaklara korkunç işkenceler yaparlar. Bu işkencelerden en acımasızı ise tutsakların saçlarının kazınarak saç köklerinin tek tek çıkarılması ve akabinde başın taze deve derisi ile kaplanarak birkaç gün güneş altında aç susuz bekletilmesidir. Bu insanın hafızasını yitirmesine, delirmesine yol açan bir işkencedir. Böyle bir işkenceye maruz kalan tutsak ya acılar içinde kıvranarak ölür ya da hafızasını tamamen yitiren, ölünceye kadar geçmişini hatırlamayan bir ‘mankurt’ -yani geçmişini bilmeyen bir köle olur. ‘Mankurtlaşan’ tutsak artık efendisinden başkasını tanımaz. Ne anasını ne babasını ne de bir başka şeyi hatırlar.

Aytmatov, romanında ‘mankurt’ olan oğlunu kurtarmaya çalışan, bir Kırgız anası Nayman Ana’nın destanını da anlatır. Nayman Ana umut ve korku dolu bir yürekle Juan-Juanlar’a esir düşen oğlunun arayışı içindedir. Ancak bu arayış artık geçmiş bilincini yitirmiş bir ‘mankurt’ olan oğlunun Nayman Ana’yı oklayarak öldürmesiyle bir trajediye dönüşür.

Yaşadığımız coğrafyada tarihsel süreçte ‘mankurtlar’ her zaman var olmuştur.

Batı Trakya bölgesi de Yunanistan’a bırakıldığı tarihten bu yana, yaklaşık yüz yıldır Juan-Juanların Türk azınlığa ait olanı ele geçirme, bu topraklardan Türk’ün izini, kimliğini silme çabasına maruz kalmıştır.

Öte yandan anlaşılması zor olan Nayman Ana’nın ‘mankurt’ oğlu gibi oklarını azınlığın değerlerine çevirenlerin gerçekten tarih ve kimlik bilinçlerini bu denli yitirip yitirmedikleridir. Nitekim bilinmektedir ki tarih ruhları ve fikirleri zincirli ‘mankurtları’ değil, karakteri özgürlük ve müdafa-i hukuk olanları yazar.

Eğer ki aidiyet ve bilinç kaybedilmediyse tarihimiz alınacak nice derslerle doludur.

Kerem Abdurahimoğlu